Κυριακή, 18 Μαρτίου 2018

ΠΑΓΚΑΣΤΗ, Η ΛΑΡΙΣΑΙΑ ΚΑΛΛΟΝΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ


COMICOGRAFIMATA

ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
G_ΟΙΚΟΘΕΝ

ΔΟΚΙΜΙΟ


[01]  ΤΗΣ ΛΑΡΙΣΗΣ

© ΠΑΓΚΑΣΤΗ 
Η ΛΑΡΙΣΑΙΑ ΚΑΛΛΟΝΗ 
ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

πρώτη δημοσίευση


Απαγορεύεται, ρητά, η αντιγραφή κι αναδημοσίευση του κειμένου ή μέρους του, μ' οποιοδήποτε τρόπο, αυτούσιου ή τροποποιημένου, χωρίς την έγκρισή μου [Ν.2121/1993 (25 Α΄)]

"Ο Μ. Αλέξανδρος και η Καμπασπή στο εργαστήριο του Απελλή", (Τ.Μ. Τιέπολο,1740)

του Βάιου Κουτριντζέ

Ο Φίλιππος Β΄, ο βασιλιάς του ελληνικού βασιλείου της Μακεδονίας και πατέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου, προκειμένου να εξασφαλίσει φιλικές σχέσεις με τους Θεσσαλούς, έκανε παλλακίδες του δύο Θεσσαλές γυναίκες με τις οποίες, μάλιστα, απέκτησε και παιδιά. Από τη Φεραία Νικησίπολη τη Θεσσαλονίκη, τη σύζυγο του Κασσάνδρου, που έδωσε το όνομά της στην πόλη της Θεσσαλονίκης και από τη Λαρισαία Φίλιννα τον Αρριδαίο, τον μετέπειτα Μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Γ΄, που ανήλθε στο θρόνο μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου, (323-317), του ετεροθαλή αδελφού του. Επίσης, στη βασιλική αυλή, στην Πέλλα, ζούσαν πάρα πολλές Θεσσαλές χορεύτριες και παλλακές. Γνωστότερες είναι η 17χρονη εταίρα Καλλίξεινα η Θεσσαλή και, η
ομορφότερη ελληνίδα της εποχής εκείνης, η εταίρα Παγκάστη η Λαρισαία, τις οποίες έστειλε η Ολυμπιάδα να πλαγιάσουν με το γιο της. Ο Αλέξανδρος φαίνεται πως διάλεξε την Παγκάστη, η οποία και τον μύησε στην τέχνη του έρωτα, κατά τον Κλαύδιο Αιλιανό.

<πελλς δ κα τς λεξάνδρου παλλακς, περ νομα ν Παγκάστη, τ δ γένος Λαρισσαία ν. Ταύτ κα πρώτ φασν, λέξανδρος μίλησεν.>

Για την Παγκάστη οι πληροφορίες από έγκυρες πηγές είναι ελάχιστες και πέραν τούτων μόνο εικασίες διατυπώνονται. Εκ των πραγμάτων, σαν σύγχρονη του Αλέξανδρου και περίπου συνομήλική του, θα πρέπει να έζησε τα χρόνια της νεότητάς της στ’ ανάκτορα της Πέλλας, το δεύτερο ήμισυ του 4ου αιώνα π. Χ., ως ερωμένη-παλλακή του Μ. Αλεξάνδρου. Ακόμη και η ακριβής απόδοση του ονόματός της αμφισβητούνταν από τους επιστήμονες, γιατί δεν είχε απαντηθεί, ξανά, το γυναικείο όνομα Παγκάστη, σε αρχαίο φιλολογικό κείμενο ή σε επιγραφή. Ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς την αποκαλεί Πακάτη, τύπο που διατηρούν ο Ιωάννης Σταματάκος στο «Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης» και ο Επαμεινώνδας Φαρμακίδης στο βιβλίο του «Η Λάρισα». Ο Πλίνιος παραδίδει μια τρίτη ονοματολογική εκδοχή: Παγκάσπη (Pancaspen). Και η σύγχυση γύρω από το όνομα εντείνεται, καθότι στην ξένη βιβλιογραφία αναγράφεται ως Campaspe! Ώσπου, σε εγχάρακτη επιγραφή δύο στίχων, πάνω σε μια αρχαία επιτύμβια στήλη στη Βεργίνα, βρέθηκε το όνομα Παγκάστα:

<ΑΡΠΑΛΟΣΚΥΤΑΣ δελφ με νέ-
θηκε Παγκάστα>

εικόνα 2
Η στήλη χρονολογείται περί το 350 π.Χ.. Φαίνεται, δηλαδή, ότι κάποια Παγκάστα {(-α), αντί (–η): μακεδ. γραφή} ανήγειρε ένα αναθηματικό ταφικό μνημείο προς τιμήν του νεκρού αδελφού της. Βέβαια, αν και το περιεχόμενο της στήλης είναι ανεπαρκές για να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι η Παγκάστα της επιγραφής είναι η εταίρα Παγκάστη που έζησε στα χρόνια του Μ. Αλεξάνδρου, αρκεί για να διαλύσει τις αμφιβολίες περί ύπαρξης, κατά την αρχαιότητα, του γυναικείου ονόματος Παγκάστη.
Ο Πλίνιος περιγράφει ένα περιστατικό σχετικό μ’ αυτήν, που όμως δεν είναι παραδεκτό στην ολότητά του, ούτε υπάρχει δυνατότητα ασφαλούς χρονολόγησής του. Καταγράφει, λοιπόν, ότι ο Μ. Αλέξανδρος θέλοντας ν’ αποθανατίσει την ασύγκριτη ομορφιά της ερωμένης του Παγκάσπης, ανέθεσε στον προσωπικό του ζωγράφο Απελλή να της φιλοτεχνήσει το πορτραίτο. Ο Απελλής είναι γνωστό πως είχε το αποκλειστικό δικαίωμα να ζωγραφίζει το στρατηλάτη. Φαίνεται όμως ότι μεταξύ του Απελλή και της Παγκάστης αναπτύχθηκε σφοδρό αίσθημα. Όταν ο Αλέξανδρος το κατάλαβε, σε μια εκδήλωση μεγαλοψυχίας και αυτοσυγκράτησης τού τη δώρισε. Αργότερα, για ανάλογα περιστατικά προδοσίας δε δίσταζε να σκοτώνει ακόμη και τους πιο καλούς του φίλους και συνεργάτες (Παρμενίων, Φιλώτας, Κλείτος, Καλλισθένης). Τελικά, ο Απελλής έκανε γυναίκα του την Παγκάστη. Ωστόσο, μετά το γάμο χάνονται τα ίχνη της Λαρισαίας εταίρας. Κι ενώ ο Απελλής πήρε μέρος στην εκστρατεία κατά των Περσών, η Παγκάστη απουσιάζει, ενώ είναι παρούσα η άλλη πασίγνωστη εταίρα η Θαΐς. Τι απέγινε η Λαρισαία καλλονή που προτίμησε να γίνει γυναίκα του διάσημου ζωγράφου κι όχι βασίλισσα των Μακεδόνων; Λέγεται, ακόμη, ότι η Παγκάστη αποτέλεσε το μοντέλο και για το έργο του Απελλή «Αναδυόμενη Αφροδίτη» που όμως δε σώθηκε. Την ίδια τύχη είχε και το περίφημο πορτραίτο της εταίρας.
Ο Βαλέριο Μανφρέντι στο πρώτο μέρος της τρίτομης μυθιστορηματικής βιογραφίας του για το Μέγα Αλέξανδρο: «Ο γιος του ονείρου» εμφανίζει μιαν άλλη εκδοχή του ερωτικού συμβάντος. Εξιστορεί ότι ο πίνακας που είχε παραγγείλει ο Αλέξανδρος δεν προχωρούσε, γιατί ο Απελλής καθυστερούσε το έργο φοβούμενος ότι, αν το ολοκλήρωνε, δε θα ξανάβλεπε την Παγκάστη κι ο βασιλόπαις, που το αντιλήφθηκε, του υποσχέθηκε πως, αν του παρέδιδε την εικόνα της αγαπημένης του, εκείνος θα του παραχωρούσε την ίδια ολοζώντανη. Κι επιπλέον ότι η απόφασή του αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα γενναιοδωρίας, αλλά επειδή ήθελε ν’ απαλλαγεί από την Παγκάστη, που είχε αρχίσει να γίνεται απαιτητική και γκρινιάρα. Η άποψη αυτή, βέβαια, είναι άνευ αξίας ως υποκειμενική, αλλά, αν τωόντι είναι έτσι, τότε ενδέχεται η Παγκάστη ν’ απομακρύνθηκε από τον Αλέξανδρο ενσυνείδητα, διότι δεν άντεχε να ζει πλάι σ’ έναν πολεμάρχη. Και ο Απελλής τής πρόσφερε μιαν αναπάντεχη ευκαιρία να το κάνει. Μην ξεχνάμε ότι η Παγκάστη, σαν εταίρα, θα ήταν μορφωμένη κατά τις κοινωνικές προσταγές της εποχής της και το πολεμικό σκηνικό δε θα της ήταν οικείο.
η Παγκάστη εμπνέει και τους λογοτέχνες
Ο Δημήτριος Κορομηλάς στο τρίπρακτο δράμα «Παγκάστη» που έγραψε το 1878, παρουσιάζει την Παγκάστη δούλη Λαρισαία που δόθηκε στον Αλέξανδρο, τον καιρό που η Λάρισα καταστράφηκε από το Μακεδονικό στρατό, στα τέλη της βασιλείας του Φιλίππου Β΄. Στο θεατρικό αυτό έργο η Παγκάστη δεν αισθάνεται κανένα ερωτικό συναίσθημα για τον Αλέξανδρο, τον υπακούει όμως γιατί του ανήκει. Στο ίδιο έργο βλέπουμε την Παγκάστη ν’ ακολουθεί το βασιλιά Αλέξανδρο στην εκστρατεία, γεγονός όμως που δεν τεκμηριώνεται ιστορικά, κι αποτελεί, μόνο, έναν λογοτεχνικό αναχρονισμό του συγγραφέα.
Ο μυθικός έρωτας του ζωγράφου για την πανέμορφη εταίρα ενέπνευσε μεγάλους καλλιτέχνες, όπως το Γάλλο γλύπτη Αύγουστο Οτέν, που λάξευσε το απαράμιλλο κορμί της καλλονής στο γλυπτό {βλέπε εικόνα 2}: «Η Καμπάσπη γδύνεται μπροστά στον Απελλή κατόπιν εντολής του Αλεξάνδρου» 1883, (Λούβρο, Cour Carrée), τον Ιταλό ζωγράφο Τζιοβάνι Τιέπολο στον πίνακα: «Ο Μ. Αλέξανδρος και η Καμπάσπη στο εργαστήριο του Απελλή» 1740, τον Άγγλο συγγραφέα Τζον Λίλι (John Lyly), που έγραψε το θεατρικό έργο «Καμπάσπη» 1584 και το ποίημα «To Cupid and my Campaspe», στο οποίο ακόμη κι ο Έρωτας χάνει τα μάτια του σ’ ένα αλληγορικό παιχνίδι μαζί της.

<Αν τέτοια σου ’κανε, Έρωτα, εσένα [η Καμπάσπη]//Αλί μου, τι θα κάνει και σε μένα!>

αναφωνεί ο ποιητής και άλλους πολλούς. Τελικά, την περιώνυμη Παγκάστη, την πανώρια εταίρα από τη Λάρισα, την παλλακή του ένδοξου Μ. Αλεξάνδρου, θα την καλύπτει το πέπλο του μύθου, ωσότου βρεθεί κάποιο αδιαμφισβήτητο στοιχείο για τη ζωή της, κι ως τότε ο χρωστήρας ή η γραφίδα κάθε καλλιτέχνη θα τη σκιαγραφεί κατά το δοκούν.
ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ

01.        «Δειπνοσοφισταί», Αθήναιος, 13.557
02.        «Ποικίλη Ιστορία», Κλαύδιος Αιλιανός, 12.34
03.        «Εικόνες», Λουκιανός, Κάκτος, 7
04.        «Παλατινή Ανθολογία», 16. 178-182
05.        «Ο έρωτας στην αρχαία Ελλάδα-Δ΄», Αντρέας Λεντάκης, Καστανιώτης          1999
06.        «Φυσική Ιστορία», Πλίνιος, 35.85-86
07.        «Άπαντα 5», Λουκιανός, Κάκτος, 1994
08.        «Ιόνιος Λόγος-Α΄», “Αρπαλοσκύτα?”, Ηλίας Κ. Σβέρκος, Κέρκυρα 2007
09.        «Ιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου», Γιόχαν Ντρόιζεν, Ελευθεροτυπία         1993
10.       «Μέγας Αλέξανδρος. Ο γιος του ονείρου», Βαλέριο Μανφρέντι, Λιβάνης        1999
__________________________________
Ο Βάιος Κουτριντζές είναι συγγραφέας. Τα μυθιστορήματά του «ΓΥΜΝΟ ΣΧΕΔΙΟ» και «Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ» κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «ΘΡΑΚΑ».

 _____________________

© ΒΕΚ, 2017

Απαγορεύεται, ρητά, η αντιγραφή κι αναδημοσίευση του κειμένου ή μέρους του, μ' οποιοδήποτε τρόπο, αυτούσιου ή τροποποιημένου, χωρίς την έγκρισή μου [Ν.2121/1993 (25 Α΄)]



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου